دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

98

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

ايران به طرف همدان كه شاه نيز همراه درباريان در آنجا اردو زده بود ، رفت . خسرو پاشا كه هدف اصلى خود يعنى بغداد را موقتا كنار گذاشته بود در چهارم مه 1630 م . با راندن به طرف همدان ، پيروزى چشمگيرى در ماهيدشت بدست آورد . با اينكه همدان بدست او افتاد ، ولى وسوسه فشار بيشتر به درون ايران را واگذاشت و توجه خود را به هدف اصلى خود بين‌النهرين و بغداد معطوف ساخت . چون نيروهاى تحت فرماندهى صفى قليخان در بغداد در مقابل حملات توپخانه ايستادگى كردند ، شكست به نيروهاى خسرو پاشا افتاد و هزيمت كردند . چنين مىنمايد كه فكر رسيدن زمستان در تصميم‌گيرى او تأثير داشته - حمله بين 8 و 12 نوامبر 1630 صورت گرفت - و بىترديد در اين انديشه نبوده كه چگونه خطوط مراسلاتى خود را در عقب تنظيم كند مخصوصا كه تداركات او بسيار عريض و طويل و شرايط اقليمى و جغرافيايى خاص بر منطقه حاكم بود . ديگر براى ايرانيان پاكسازى پادگانهايى كه در پشت سر عثمانيان در بخش مركزى منطقه فرات بجا مانده بود و به اطاعت واداشتن كردان كه در طرف دشمن جاى داشتند ، دشوار نبود . با اينكه در ابتدا به نظر مىرسيد كه بين صفويان و عثمانيان صلح برقرار شود ، ولى اين اميد نقش‌برآب شد چون صدراعظم جديد تركان محمد پاشا تبانياسى با مشاهده قتل شاهزادگان ايرانى و مقاومت گرجستان در مقابل شاه « 1 » ، ايران را دشمن مقتدر نيافت و علاقه‌اى به انعقاد و پيمان صلح نشان نداد . در اثناى چهار سال بعد ، كشمكش‌هاى مرزى پايانى نداشت و در خلال اين كشمكش‌ها گاهى پيروزى از آن عثمانيان بود و گاهى از آن ايرانيان . استيلاى عثمانيان بر قلعه ايروان در سال 1045 / 1635 كه خود سلطان مراد چهارم حضور داشت ، امرى جدىتر بود . چون نتيجه اين استيلا راندن به طرف تبريز و غارت و چپاول و ويرانى آن بود ، ولى البته اشغال نشد . خود شاه صفى در ضد حمله ايرانيان در بهار سال آينده شركت كرد و اين لشكركشى به بازپس‌گيرى ايروان انجاميد . پيشنهاد صلح از طرف ايران ، بلافاصله پس از اين پيروزى ، فايده نداشت . دليل عمده اكراه باب عالى از انعقاد پيمان صلح ، بدون‌شك وجود عقيده بازپس‌گيرى بغداد در استانبول بود . سلطان در سال 1048 / 1638 بار ديگر در رأس لشكرى وارد عراق شد و به نتايج مطلوبى هم دست يافت چون قبل از اينكه ايرانيان اقدامى براى نجات پادگانشان در بغداد بكنند ، اين شهر در منتصف شعبان / اواخر دسامبر بدست سلطان افتاد . از اين زمان به بعد شهر بغداد تا شروع جنگ اول جهانى در اختيار عثمانيان قرار گرفت .

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به صفحات آتى .